Mindfulness is ‘in’. Maar wat is het verschil met (boeddhistische) meditatie?

Deze vraag stelde ik aan een paar mede-instructeurs bij Rigpa – de boeddhistische organisatie waar ik bij aangesloten ben – die ook mindfulnesstrainer zijn.


Dit artikel verscheen eerder in
Boeddhamagazine

Je kunt de vraag naar het verschil tussen meditatie en mindfulness op meerdere manieren benaderen. Vanuit het punt van de beoefening zelf, maar ook vanuit de mindfulness ‘beweging’ die steeds meer gemeengoed is. Laten we beginnen met het tweede.

De mindfulness beweging
De grondlegger van de mindfulness-beweging is Jon Kabat-Zin, die zelf een achtergrond in het boeddhisme heeft. Mindfulness zou je meditatie binnen een seculiere context kunnen noemen.

Jon Kabat-Zin heeft de mindfulnesstraining ontworpen specifiek voor de moderne tijd, een tijd waarin veel mensen last hebben van stress.
In zijn ‘Handboek Meditatief Ontspannen’ onderscheidt hij verschillende vormen van stress: tijdstress, mensenstress, emotionele en fysieke pijn, angst, rollenstress, voedingstress, wereldstress.
In de mindfulnesstraining (ofwel de Mindfulness Based Stress Reduction training) leer je op een andere manier met jezelf omgaan, waardoor je deze stress beter kunt hanteren. Later is hier op voortgeborduurd, en is ook Mindfulness Based Cognitive Therapy ontwikkeld, een aan cognitieve therapie gerelateerde vorm van mindfulnesstraining, o.a. voor mensen die last hebben van een terugkerende depressie.

Om terug te komen op de vraag: wat is nu het verschil?

Seculier of een pad naar verlichting
Mindfulness is seculier, en kan helpen om tijdelijk stress te verlichten. Het boeddhisme is een spiritueel pad met als einddoel de verlichting. Dat is een belangrijk en groot verschil.

Nadruk op het lichaam
In mindfulness wordt, in elk geval als ik het vergelijk met de meditaties die we bij Rigpa beoefenen, meer nadruk gelegd op ‘mindfulness van het lichaam’. Binnen Rigpa kennen we dat ook wel, maar bij de mindfulness training begin je direct met de bodyscan, waarbij je met je aandacht de verschillende onderdelen van je lichaam langsloopt. Je richten op het lichaam is denk ik voor ons, westerlingen, een goede manier om uit je hoofd te komen. Vaak, als ik een coachingsessie doe, en even mediteer met mensen, gebruik ik deze techniek ook en de reactie is vaak: ‘Dit was precies wat ik nodig had’.

Leren door te doen maar ook leren van de wijsheid van de traditie
Bij mindfulness ligt de nadruk op ervaren en leren door te doen. Dit is tevens een uitgangspunt in het boeddhisme: ook daar neem je niet iets aan als je het niet zelf onderzocht en ervaren hebt.

Jon Kabat-Zinn legt dit in zijn boek mooi uit:
“Wat je zult leren, zal in hoofdzaak van binnenuit komen, uit wat je zelf ervaart terwijl je leven zich van moment tot moment ontvouwt, en niet van de een of andere autoriteit of leraar of religie van buitenaf. Onze filosofie is dat je zelf de deskundige bij uitstek bent wat je leven, je lichaam en je geest aangaat, of dat je in elk geval in de beste positie verkeert om als je jezelf nauwkeurig waarneemt, die deskundige te worden. Een deel van het meditatieavontuur is dat je jezelf als laboratorium gebruikt om te ontdekken wie je bent en wat je kunt. Zoals Yogi Berra ooit zei: ‘Je kunt een hoop waarnemen door alleen maar te kijken.’”

In het boeddhisme speelt, naast je eigen ervaring, ook de overdracht van kennis en de wijsheid van de ‘experts’ een belangrijke rol – de leraren die vaak hun hele leven aan meditatie hebben gewijd en die de menselijke geest volledig hebben doorgrond. In boeddhistische termen: zij hebben hun potentieel, hun ware natuur of boeddhanatuur volledig gerealiseerd.

Door de traditie, en de overdracht van kennis en wijsheid die daarbinnen plaatsvindt, deel je als het ware in wat zij door de eeuwen heen hebben opgebouwd.

Ruim, open bewustzijn
Dit brengt me tot het punt wat ik aan het begin van dit artikel noemde, namelijk het verschil in de beoefening. In de manier waarop ik het geleerd heb, zijn er, in meditatie, drie principes werkzaam:

• je houdt je aandacht voor (ongeveer) 25% op het object
• met 25% blijf je opmerkzaam of je afgeleid raakt
• en voor de laatste 50% ben je ruim, aanwezig, met een open bewustzijn – het is moeilijk om hier precies woorden voor te vinden…

Het verschil met mindfulness lijkt me, dat daar de nadruk vooral ligt op de eerste twee. Het aspect van ruime aanwezigheid wordt minder benadrukt. Jon Kabat-Zin raakt er in zijn boek hier en daar wel aan, bijvoorbeeld als hij zegt:

‘Je leert dat het mogelijk is op een stabiele innerlijke kern te vertrouwen, die heel betrouwbaar en standvastig is. Hoewel de oppervlakte van je geest nog steeds zo nu en dan ruw en geagiteerd kan zijn, zoals de oppervlakte van de zee, kun je leren te aanvaarden dat de geest zo is en tegelijkertijd een onderliggende innerlijke vrede ervaren in een domein dat er altijd is.’

Je zou kunnen zeggen dat Jon Kabat-Zin hier aan de boeddhanatuur refereert.

Bodhichitta
Nog een principe dat in het boeddhisme belangrijk is, is bodhichitta, het hart van de verlichtingsgeest. Dit gaat over de motivatie waarmee je je beoefening doet. Je doet het niet voor jezelf, maar voor het welzijn van alle wezens. Sogyal Rinpoche haalde vroeger James Bond wel eens aan, die in een van zijn films leerde mediteren, zodat hij zijn vijand beter kon doden. Dat is dus niet de bedoeling – meditatie is verbonden met een goed hart.
Een recente ontwikkeling is dat er nu als vervolg op de mindfulnesstrainingen, ook heartfulnesstrainingen ontstaan, compassie-trainingen. Daar komt dit aspect dus ook meer aan bod, een zeer inspirerende ontwikkeling.

Met dit artikel wilde ik het verschil tussen meditatie en mindfulness uiteenzetten. Het is een groot onderwerp, en ik hoop dat dit een aanzet is tot meer begrip hierover.

Lees ook:

Wat is het verschil tussen boeddhisme en therapie?
Dé werkelijkheid bestaat niet
Waarom liefde in een relatie nooit helemaal volmaakt is

7 reacties

    1. Author

      Ja, het vermarkten, dat is een lastig punt. Toch ben ik ook blij dat nu zoveel mensen baat hebben bij mindfulness.
      Dank je wel voor de link. De commentaren daarin geven een mooi beeld van de discussie.

    2. Author

      Ja, het vermarkten, dat is een lastig punt. Toch ben ik ook blij dat nu zoveel mensen baat hebben bij mindfulness.
      Dank je wel voor de link. De commentaren daarin geven een mooi beeld van de discussie, Nynke.

  1. “wat is nu het verschil?”

    Er zit een vooronderstelling in deze vraag. Er wordt al vanuit gegaan dat er een verschil is. Wat heeft het anders voor zin om je af te vragen WAT het verschil is.

    Stel nu eens dat eer een verschil is. Dat wordt immers in dit artikel gedaan. Er wordt een verschil waargenomen vanuit VERSCHILLENDE perspectieven (seculier / spiritueel). Maar het zou wel eens zo kunnen zijn dat de VERSCHILLENDE perspectieven de oorzaak zijn van het waargenomen “verschil”…

    Als we aannemen dat er een verschil is, dan impliceert dit dat de twee begrippen “mindfullness” en “meditatie”, niet (volledig) synoniem zijn. Aleen dan is er immers een “verschil”.
    Dus moeti er zoiets zijn dat wat wel mindfullness is, maar geen meditatie. Of andersom: dat wat wel meditatie is maar geen mindfullnes.

    Klink een beetje vreemd niet?

    Voor diegene die het verschil wel zien: Toon mij de beoefening die wel mindfullness is maar geen meditatie, of de beoefening die wel meditatie is maar geen mindfullness, en ik zal uw nedrige leerling zijn.

    😉

    1. Ik denk dat het verschil heel klein is maar t is er wel, bij mindfulness gaat het om aandacht training, opmerkzaamheid, bewust worden, zonder oordeel, hier en nu, je richt je aandacht ergens op, bv de ademhaling. Bodyscan is echt mindfulness.

      Ik denk dat stilte meditatie bv een echte meditatie is omdat je dan niks doet. Je zit te ‘zijn’ verder niks. Je kan dit zien bv de toestand tussen 2 gedachten in of het parkeren van je gedachten en er tijdelijk geen aandacht aan te geven. Dit leer je door mindfulness. Dus eigenlijk is een stilte meditatie een opvolger van mindfulness.
      Ook vind ik de actieve meditaties van Osho, meditatie! Hier gaat t vaak om emotionele zuivering (catharsis), doormiddel van bv dansen en gek doen, dit werkt zeer bevrijdend en werk snel en effectief er is soms wel wat moed voor nodig om alles eruit te gooien, dat wel. Deze meditatie’s bestaan uit verschillende fases met beweging (muziek) en stilte, dit is ontwikkeld om o.a. 2 systemen in je autonome zenuwstelsel te activeren en in balans te brengen. Die van de rust-en herstelstand en die van de actiestand. Door middel van de actieve meditaties breng je deze in balans waardoor je hele lichaam en geest in balans komt en raak je, je verzamelde balast kwijt.
      Zonnige groet,

  2. Beste Marc,

    je stelt op een ietswat ingewikkelde manier een belangrijke vraag. Er is namelijk een verschil tussen mindfulness en meditatie vanuit boeddhistisch perspectief.

    Mindfulness (in het Pali, de taal van het oude Boeddhisme bekend als ‘sati’) is een van de factoren die nodig zijn voor het bereiken van concentratie (‘samadhi’). Samadhi is weer een voorwaarde voor het opkomen van wijsheid (‘panna).

    Sati is als een waakhond van de mind die altijd weet waar de mind is en waarschuwt als deze afdwaalt. Sati is wat helpt om de mind binnen te houden.

    Voor Samadhi is een combinatie van factoren nodig zoals bijvoorbeeld energie, eenpuntigheid en gelijknmoedigheid. Sati is een voorwaarde om dit te kunnen laten ontstaan.

    Als je boeddhistische meditatie beoefent ontwikkel je dus verschillende mentale factoren. Sati is daar een van. het leuke van sati is juist dat je het gedurende de dag, los van je meditatie kussen kunt beoefenen, namelijk door altijd te weten waar je mind en lichaam mee bezig zijn, zodat als je nadien gaat zitten samadhi gemakkelijk komt! Samadhi ontwikkelen terwijl je rondloopt en dingen doet kan niet, want dan bereik je nooit de eenpuntigheid en stilte die nodig is.

    Als je meer wil lezen kun je eens op https://buddho.nl/meditatie kijken. We zijn ook bezig met een wat uitgebreidere uitleg over sati, die komt hopelijk ergens de komende weken op onze Blog.

    Hartelijke groet,

    Wouter

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.